Spotkanie LivingSoil – 25 lutego. Zdrowie i żyzność gleb w centrum uwagi
25 lutego odbyło się spotkanie Grójeckiego Żywego Laboratorium w ramach inicjatywy LivingSoiLL, poświęcone roli zdrowej gleby w rolnictwie, środowisku i produkcji żywności. Pierwszą prezentację wygłosił prof. dr hab. Józef Chojnicki, który skupił się na zagadnieniach zdrowia gleby, jej żyzności oraz znaczenia dla zrównoważonego rozwoju.
Grójeckie Żywe Laboratorium, funkcjonujące w ramach europejskiego projektu LivingSoLL, stanowi wyjątkowy przykład współpracy pomiędzy naukowcami, praktykami z branży sadowniczej oraz firmami doradczymi i usługowymi.
Czym jest zdrowa gleba?
Profesor rozpoczął od podstawowego stwierdzenia, czym właściwie jest zdrowa gleba. Według definicji USDA zdrowie gleby to jej ciągła zdolność do funkcjonowania jako żywy ekosystem, który podtrzymuje życie roślin, zwierząt i ludzi. Zdrową glebę można więc określić jako glebę żyzną i wysokiej jakości — taką, która zapewnia stabilne warunki do wzrostu roślin oraz prawidłowego funkcjonowania środowiska.
Geneza problemu „zdrowych gleb”
W kolejnej części omówiono, skąd w ogóle wzięła się potrzeba mówienia o zdrowiu gleb. Problem narasta wraz z postępującą degradacją gleb w Unii Europejskiej, spowodowaną m.in. intensyfikacją rolnictwa. Zdrowe gleby są jednym z głównych celów misji „Zdrowa gleba i żywność” realizowanej w programie Horyzont Europa 2021–2027, którego ambicją jest poprawa stanu gleb do 2030 roku. Podkreślono jednak, że czasu jest niewiele — do osiągnięcia tych celów pozostało zaledwie kilka lat.
Żyzność gleby — od czego zależy?
Następnie wyjaśniono pojęcie żyzności gleby. Według klasycznej koncepcji jest ona funkcją wielu czynników: zasobności w składniki pokarmowe, budowy profilu glebowego, mikroklimatu oraz właściwości fizycznych, chemicznych i biologicznych. Szczególnie podkreślono znaczenie odpowiedniego pH — dla sadów optymalny zakres to około 6,0–6,5. Właściwości biologiczne gleby wynikają z jej cech fizycznych i chemicznych; jeśli są one optymalne, rośnie aktywność organizmów glebowych i bioróżnorodność.
Wyróżniono trzy rodzaje żyzności:
-
naturalną właściwą,
-
naturalną zmienioną przez działalność człowieka,
-
sztuczną, uzyskiwaną dzięki zabiegom agrotechnicznym.
Funkcje gleby w ekosystemie
Gleba pełni kluczowe funkcje środowiskowe i produkcyjne. Najważniejszą z nich jest produkcja biomasy — żywności, pasz i surowców dla przemysłu. Aby była możliwa, gleba musi dostarczać roślinom niezbędne składniki pokarmowe. Wskazano na znaczenie 12 kluczowych pierwiastków: sześciu makroelementów (m.in. azotu, fosforu, potasu, wapnia, magnezu i siarki) oraz sześciu mikroelementów (np. żelaza, manganu, cynku, miedzi, molibdenu i boru). Niezwykle ważna jest także woda.
Kolejną funkcją gleby jest retencja i naturalne oczyszczanie wód. Dzięki właściwościom sorpcyjnym gleba zatrzymuje składniki mineralne oraz część zanieczyszczeń. Odgrywa również istotną rolę w wiązaniu węgla, co ma znaczenie dla ograniczania efektu cieplarnianego. Bogata bioróżnorodność glebowa umożliwia przebieg wielu procesów, takich jak mineralizacja materii organicznej, humifikacja, nitryfikacja czy rozkład zanieczyszczeń.
Skutki degradacji i nierównowagi składników
Zwrócono uwagę, że degradacja gleby oznacza ograniczenie lub utratę jej funkcji. Nierównowaga składników pokarmowych — zarówno ich niedobór, jak i nadmiar — prowadzi do spadku plonów i pogorszenia ich jakości, negatywnego wpływu na środowisko oraz strat finansowych. Rozwiązaniem jest racjonalne, profesjonalne nawożenie oraz dbałość o zawartość próchnicy, która korzystnie wpływa na wszystkie właściwości gleby.
Wnioski
Spotkanie pokazało, że zdrowa gleba jest fundamentem bezpieczeństwa żywnościowego i stabilności ekosystemów. Jej ochrona wymaga współpracy rolników, naukowców, przedsiębiorców, polityków i obywateli. Utrzymanie wysokiej żyzności i bioróżnorodności gleb to jedno z najważniejszych wyzwań najbliższych lat.
